گاهنامه

چه شمایی که فعالیت نجومی داشته اید و به اصطلاح نجومی هستید وچه شمایی که تا حالا فقط کلمه نجوم را شنیده اید و هیچ آشنایی دیگری نداشته اید،روزی به این پهنه سپهر نیلگون بی اهمیت بوده اید.اما همه نجوم،آسمان نیست و همه آسمان،نجوم. موضوع مقاله من هم آسمان نیست.قصد من این است که بگویم حتی کسانی هم که وارد این علم می شوند به یک موضوع مهم در این بی اهمیت اند.بله.این گذر زمان که شاید مهم ترین بخش عمر شما یعنی زندگی را تشکیل می دهند،برای شما بی اهمیت است.به طوریکه یا به آن فکر نمی کنید و یا فکر به این که زمان در گذر است، شما را هراسان می کند.امیدوارم که متن زیر شما را بیشتر به این فکر وا دارد.

 

در اینجا لازم می دانم که از خانم مهتاب سعیدان که در من انگیزه نوشتن این متن را ایجاد کردند و نیز منابع خوبی را معرفی کردند،تشکر کنم.

در جریان ابدی زمان،روز و شب،امواج کوتاه و زمستان و تابستان،امواج بلند به شمار میروند.هنگامی که بشر در محلی اسکان یافت و به شکارچیان و ماهیگیران و ... مبدل گشت،رفته رفته از مطالعه ساده در احوال طبیعت و محاسبه زمان اطلاع یافت.فهمید که در زمان معینی هوا سرد می شود،هوا گرم می شود،میوه ها می رسند،حیوانات بچه می آورند و ....

 بدین ترتیب بسیار آهسته و تدریجی که جریان سال و ماه وشناسایی ماه و محاسبه از روی روابط نجومی ساده پدید می آید.در گذشته روحانیون گاهنامه بسیار ساده ای داشتند که به گاهنامه امروزی قبایل بدوی آفریقا شبیه بود.می دانیم که مصریان باستان در آن هنگام که ستاره مقدس «زوتیس» (که امروزه شعرای یمانی است) دوباره در سپیده دم صبحگاه دیده می شد،جشن بزرگی می گرفتند.زیرا در آن موقع رودخانه نیل شروع به طغیان می کرد و گل و لای به زمین های اطراف می پا شید و زمینه را برایکشت و زرع فراهم می کرد.

دوره تغییر شکل ماه که ماه قمری نامیده می شود،بسیار زود توجه مردمان روزگار پیشین را به خود جلب کرد و بسیاری ماه را اساس وپایه محاسبات زمان قرار دادند.امروزه نیز در ممالک اسلامی به وسیله آن شروع ماه نو را اعلام می کنند.اما مشکلاتی هم گریبانگیر است.12 ماه قمری فقط 354 روز 8 ساعت 3 ربع است ولی سال شمسی دارای 356 روز و 5 ساعت و 3 ربع است.مردم عهد باستان با محاسبات بغرنج (نظیر روز کبیسه آخر سال) می کوشیدند تا حدی گاهنامه خود را با جریان طبیعت مطابقت دهند.

مصریان در ازمنه قدیم خود سال شمسی را رایج ساختند.به طور یقین از سال 4241 پیش از میلاد مسیح،سال خورشیدی در کشور مصر رایج گشت.البته آن ها سال را 365 روز انتخاب کرده و در قرن سوم پیش از میلاد به وسیله متداول شدن  سال های کبیسه اشتباهات خود را مرتفع کردند.

«هفته» نیز تقسیم زمان است که از دوران بسیار قدیم به جا مانده،اما دستخوش تغییرات زیاد گشته است.تغییر شکل ماه گذشتگان را به این فکر انداخته است که 1 ماه را به 4 هفته تقسیم کنند.اما در زمان باستان در مشرق هفته 5 و 10 روزی نیز وجود داشت.اما در مورد 7 روزی بودن هفته باید گفت که عدد مقدس 7 نقش بسزایی داشته است.نامگذاری ایام هفته را بکلدانیان که در عهد باستان در نجوم مشهور بودند،نسبت می دهند.آن ها روز های هفته را به نام خورشید و ماه و سیارات نسبت می دادند.این امر در آلمان امروز نیزرایج است که یکشنبه را «زونتاگ»یعنی روز خورشید و دو شنبه را «مونتاگ» یعنی روز ماه می نامند.البته ژرمن ها نام خدایان خود را نیز برای روزهای هفته برگزیدند.برای مثال روز پنج شنبه،«دونرستانگ» به خدای رعد و برق و روز جمعه،«فرایتاگ» به فریکا،حافظ زناشویی و خانواده و حاصلخیزی و برکت نسبت داده می شود.

لغت «کالندر» از کلمه لاتینی «calendae» به معنای «من ندا می دهم» مشتق نشده است.روز اول هر ماه به این اسم نامیده میشد و جارچیان رم باستان این روز را در خیابان ها جار می زدند.زیرا هر کس ناچار بود قروض خود را در این روز بپردازد.ابتدا در روم باستان سال خورشیدی 10 ماه بود ولی نوماپومپی لیوس در سال 700 قبل از میلاد 12 ماه مارتیوس،آپریلبس،مایوس،ژونیوس،کو ینتیلیس، سکستیلیس، سپتامبر، اکتبر،نوامبر،دسامبر،ژانواریوس،فبرواریوس را رایج ساخت.ترجمه تحت اللفظی سپتامبر و اکتبر و نوامبر ماه هفتم و هشتم و نهم است که البته با ردیف ماه های کنونی تطبیق نمی کند ولی به ما نشان می دهد که تا چه حد بقایای نامگذاری قدیم در تقویم جدید باقیمانده است.

تقویم نیز از کمند شاهان در امان نماند.در 46 سال قبل از میلاد ژولیوس سزار تغییرات بزرگی در تقویم به وجود آورد که از آن پس به تقویم ژولیان شهرت یافت.از آن پس ماه ها طول و توالی کنونی را پیدا کردمدت 1 سال 365 روز شد و هر 4 سال 1 بار به فوریه 1 روز افزوده شد تا سال کبیسه نام بگیرد.نام ماه های کوینتیلیس و سکستیلیس متروک شد و به جای آن ژولیوس و اوگوستوس جایگزین آن ها گشت.چنین ادعا  می شد که ماه اوت فقط به این جهت برخلاف ترتیب 31 روز دارد که اوگوستوس نمی خواست از ژولیوس عقب مانده باشد.

16 قرن پس از ژولیوس سزار،بار دیگر تغییرات کوچکی در تقویم به وجود آمد.چنانکه می دانیم طول دقیق سال خورشیدی 365 روز و 5 ساعت و 48 دقیقه و 46 ثانیه است.هیپارش،منجم زمان سزار به این دقت نتوانست محاسبه کند.بنابراین در هر 128 سال،1 سال اختلاف ایجاد می شد.از این رو در زمان پاپ گریگور گاهنامه اصلاح شد.بنابراین آخرین سال قرن هایی که به عدد 400 قابل تقسیم است باید کبیسه شود.تقویم گریگوریان در آلمان در سال 1700 و در سوئد در سال 1753 رایج گشت.البته باز هم مشکلاتی بود که شارل بزرگ به حق دریافت که نام های تقویم مناسب نیست.برای مثال اکتبر (یعنی ماه هشتم) برای دهمین ماه انتخاب شده است.

در مقاله بعد توضیحات بیشتری در مورد گاهنامه به خصوص گاهنامه ایرانیان و تقویم جلالی خیام بزرگ و همچنین دقت بسیار بالای آن خواهم داد.فقط این تفکر در من شکل یافته است که بازدید کنندگان عزیز از کنار این مطالب ساده می گذرند آن ها را نمی خوانند.بنابراین از عزیزانی که این مقاله را می خوانند و برای بعدی مشتاق هستند به ایمیل من پیغام دهند تا هر چه زودتر به تدوین و نگارش آن مشغول شوم.

گردآوری و نگارش:امین اسعدی

E-mail:[e-mail]

ID:phoenix_0072002

به یاری خانم مهتاب سعیدان

كشف بخار آب بر روی سیاره ای فرازمینی توسط اسپیتزر ناسا

سیاره ای فرازمینی موسوم به  HD 189733b که هر دو روز یكبار و با فاصله ای بسیار كم  به دور ستاره اش می چرخد و در حال گرم می باشد کشف شده است .  اخترشناسان فکر می کنند كه سیاره هایی از این نوع ، كه مشتریهای داغ نامیده میشوند، دارای بخار آب در اتمسفر خود هستند. كه البته  هنوز مدارك قطعی برای این امر وجود ندارد. این اطلاعات اخیر هنوز متقاعد كننده ترین دلیل برای مرطوب بودن (دارای بخار آب)  این سیارات هستند.  جیوانا تینتی (Giovanna Tinetti) كارمند سازمان فضایی اروپا در موسسه اخترشناسی پاریس فرانسه در این رابطه می گوید:  ما از داشتن شواهدی مبنی بر نشانه های وجود آب بر روی سیاره ای با تریلیونها مایل فاصله، شگفت زده شده ایم. اگرچه همانطور  كه میدانیم آب ماده ای ضروری برای حیات است، اما بعید است كه در مشتریهای داغ دارای آب هیچ گونه موجودی وجود داشته باشد.  اندازه گیریهای قبلی اسپیتزر نشان می دهد كه HD 189733b سیاره ای آتشین با دمای متوسط  1000 درجه كلوین (1340 درجه ی فارنهایت) است. سرانجام اخترشناسان با استفاده از ابزاری مثل ابزار اسپیتزر  امید دارند روی سیاره های صخره ای و قابل سكونت مانند زمین آب پیدا كنند.  سین كری ((Sean Carey عضو مركز علمی اسپیتزر ناسا در موسسه ی فناوری پاسادنا در كالیفرنیا می گوید: یافتن آب روی این سیاره به ما نشان می دهد كه احتمالاً سیارات دیگر در جهان ، حتی سیاره های صخره ای، هم می توانند آب داشته باشند.  اكتشافات اخیر قسمتهایی از رشته ی جدیدی از علم هستند كه شرایط جوی سیارات فرازمینی را بررسی می کند. سیارات فوق العاده  دور نمی توانند مستقیماً دیده شوند، اگرچه در چند سال گذشته اخترشناسان شروع به جمع آوری اطلاعاتی درباره اتمسفر آنها با رصد زیرمجموعه ای از مشتری های داغ كه از دید زمین  در حال گذر از مقابل ستاره شان هستند، كرده اند.  در ابتدای امسال اسپیتزر اولین تلسگوپی بود كه نور دو مشتری داغ در حال ترانزیت (گذر از مقابل ستاره شان از دید زمین) را آنالیز كرد، HD 189733b و HD 209458b. یكی از ابزارش به نام طیف سنج  ،   این دو سیاره را هنگامی كه پشت ستاره شان بودند (در حالت گرفت ثانویه)  رصد كرد. این اولین طیف از نور یك سیاره ی فرازمینی بود. نتایج از خشك بودن آنها حكایت داشت چون ساختار اتمسفر این سیارات پیدا كردن آب با این روش را مشكل می كند. بعداً تیمی از اخترشناسان با آنالیز اطلاعاتی از نور مرئی سیاره كه از طریق تلسکوپ فصایی هابل بدست آمده بود  سرنخهایی از وجود آب بر روی HD 209458b پیدا كردند. اطلاعات هابل هنگامی بدست آمدند كه در حال عبور از جلوی ستاره اش بود پدیده ای كه گرفت اولیه نام دارد.  حال تینتی و تیمش بهترین مدارك مبنی بر وجود مشتریهای داغ دارای آب را با دیدن گرفت اولیه ی  HD 189733b در طول موج فروسرخ با اسپیتزر بدست آورده اند. در این روش تغییرات در نور فروسرخ ستاره، كه هنگام عبور از اتمسفر سیاره پالایه می شود، هنگام حركت ستاره اندازه گیری می شوند. اخترشناسان گرفت را با دوربین تنظیم كننده ی فروسرخ اسپیتزر در سه طول موج مختلف فروسرخ رصد كرده اند و متوجه شده اند كه برای هر طول موج مقدار متفاوتی نور توسط سیاره جذب شده است ، الگویی كه توسط آن این جذب با طول موجها تفاوت دارد احتمالاً از وجود بخار آب سرچشمه میگیرد.  تینتی می گوید: مولكول آب تنها مولكولی است كه می تواند این رفتار را توجیه كند، رصد گرفتهای اولیه در نور فروسرخ بهترین راه برای جستجوی این مولكول در سیارات فراخورشیدی است. آب روی HD 189733b داغتر از آن است كه برای تشكیل ابر متراكم شود؛ اگرچه رصدهای قبلی از سیاره توسط اسپیتزر و دیگر تلسكوپهای روی زمین و خارج از زمین اشاره به وجود احتمالی ابرهای خشك دارد كه در امتدادش بادهای مرتفع و طرف رو به خورشیدش كه از طرف تاریك سیاره گرمتر است وجود دارند. HD 189733b ،  با فاصله ی 63 سال از ما در صورت فلكی روباهك قرار دارد.   منبع:  http://www.nasa.gov برای كسب اطلاعات بیشتر درباره ی اسپیتزر و این فعالیت تحقیقاتی میتوتانید به سایتهای زیر مراجه كنید: http://www.spitzer.caltech.edu/spitzer  http://www.nasa.gov/mission_pages/spitzer/main/index.html

انجمن نجوم آماتوری ایران

بانک اطلاعاتی

سایت كاربران هوافضا در نظر دارد بانک اطلاعاتی کاملی از سایتها و وبلاگهای فضایی و نجومی ایجاد نماید این امر ممکن نیست مگر با همکاری تمام سایتها و وبلاگهای هوافضایی و نجومی از همه دوستان خواهشمندیم که با ایجاد اطلاعیه ای در سایت یا وبلاگشان ما را در رسیدن به این هدف یاری نمایند
برای معرفی خود میتوانید با ذکر نام, آدرس و عملکرد سایت یا وبلاگتان (ذکر نام ایجاد کننده و رزومه ایشان اختیاری است) به سایت e-mail بزنید و یا در تاپیک مخhصوصی كه در انجمن سایت ایجاد شده خود را معرفی کنید .

http://www.aerospaceusr.ir/

E-mail:[e-mail]

صورت های فلکی: ذات الکرسی (خدای کرسی)

صورت های فلکی: ذات الکرسی (خدای کرسی)

ذات الکرسی به واسطه W شکل بودنش،در آسمان محسوس است و همچنین با ستارگانی از قدر 2 تا 3.5 (ستارگان اصلی آن) که هر کدام از آن ها در این W قرار دارند.ذات الکرسی مانند دب اکبر دور قطبی است و در تمام سال در عرض های جغرافیایی شمالی دیده می شود.زمان رسیدن ذات الکرسی به نصف النهار مبدا 29 آبان می باشد و مساحتی را که در پهنه این سپهر نیلگون اشغال می کند،598 درجه مربع می باشد.

ذات الکرسی در راه شیری قرار دارد.بنابراین اجرام زیادی مانند سحابی ها ابر هایی از گاز و گرد و غبار و خوشه های ستاره ای در آن قرار دارند.نگاه کردن به ذات الکرسی با دوربین دو چشمی تعداد زیادی از آن ها را آشکار خواهد کرد.البته نه سحابی ها را. بلکه خوشه های ستاره ای.استفاده کردن از یک تلسکوپ امکان مشاهده اجرام را دو چندان می کند.

در این جا 3 ستاره اصلی خدای کرسی را معرفی دقیق تری می کنم.

آلفای ذات الکرسی (که در عربی به نام حیوان 4 پا است) تقریبا متغیر می باشد.طیف آن K0II,III،قدر ظاهری اش 2.2 است و تا زمین 120 سال نوری فاصله دارد آلفای ذات الکرسی دو گانه است که با همدمش جدایی 1 درجه دارد و قدر ظاهری همدمش 9 می باشد.

گامای ذات الکرسی یا Cih (در زبان چینی به معنای تازیانه) یک ستاره خرده غول است که در فاصله 730 سال نوری از زمین می باشد.قدر آن 3.2 تا 7.6 تغییر می کند.

سومین ستاره مهم خدای کرسی اتا هست که گاهی Achird  نامیده می شود.طیف آن G0V،قدرش 3.4 و در فاصله 19 سال نوری از زمین قرار دارد. اتا جفتی نیز دارد که بسیار جذاب می باشد و طیف آن از نوع K است که دارای قدر 7 می باشد.جدایی اتا با همدمش 11 دقیقه است.

برای دیدن M52 از روش غیر مستقیم استفاده کنید.این روش،برای رصد اجرام کم نور و یا متفرق (مانند M103 (به کار می رود.این روش و همچنین روش دیگری را در پایان مطلب توضیح می دهم.

تعداد ستاره های تا قدر 2.00 : 0

تعداد ستاره های تا قدر 4.00 : 7

تعداد ستاره های تا قدر 5.00 : 23

تعداد ستاره های تا قدر 6.00 : 90

چگالی اختری (تعداد ستاره های درخشانتر از قدر 5.00 در هر 100 درجه مربع :  385

روش غیر مستقیم یا روش انحرافی :

این روش باعث می شود که قدرت دید در شب افزایش پیدا کند.برای این کار، هنگامی که می خواهید ستاره ضعیفی را بهتر ببینید،مستقیم به آن نگاه نکنید.بلکه از کنار چشم یا چپ چپ به آن نگاه کنید.در این حالت تصویر ستاره روی آن قسمت از شبکیه می افتد که پر از یاخته های بینایی استوانه ای شکل است.این یاخته های استوانه ای به نور های ضعیف حسّاس ترند.از این خاصیت آن ها برای دیدن اجرام کم نور تر استفاده کنید.

روش دیگر :

روش دیگر برای رصد ستارگان کم نور،این است که هنگام رصد،سرتان را به آهستگی به چپ و راست حرکت دهید.چشم با خیره شدن به اجسام ساکن پس از مدّتی تنبل می شودو حسّاسیتش را از دست می دهد.حرکات جزئی سر به اطراف باعث می شود تا حسّاسیت چشم به حالت عادّی بر گردد.

ترجمه و گرد آوری از امین اسعدی

منابع

سایت ستاره شناسی امروز www.astronomytoday.com 

کتاب  صورت های فلکی اثر دکتر گری مکلر،دکتر مارک چارترند و ویل تیریون، ترجمه مهندس احمد دالکی

کتاب اطلس آسمان شب تالیف ویل تیریون،ترجمه و اقتباس از حسن علیزاده غریب

کتاب شناخت مقدماتی ستارگان ترجمه و اقتباس از توفیق حیدر زاده 

صورت فلکی :دجاجه (قو)

صورت فلکی :دجاجه (قو)

دجاجه در  راه شیری واقع شده است.علاوه بر نام قو،نام های دیگری نظیر ماکیان و صلیب شمالی نیز دارد.دجاجه درخشان ترین ستارگان در عرض های شمالی را داراست.دجاجه با ستاره درخشان دنب (deneb) در دمش، در آسمان تابستان ظاهر می شود.سه ستاره دمچه قو،نسر واقع و نسر طایر تشکیل مثلث تابستانی را می دهند.

 زمان رسیدن قو به نصف النهار مبدا 19 شهریور می باشد و مساحتی را که در آسمان اشغال کرده است،804 درجه مربع می باشد.

Albireo ستاره درخشان سر دجاجه،نمونه فوق العاده یک ستاره دو تایی است.حتی با دوربین دو چشمی هم می توانید مشاهده کنید که شامل دو ستاره مختلف با رنگ های مجزا می باشد که یکی خیلی نارنجی و دیگری سفید آبی است.البته باید با دقت نگاه کنید.

با توجه به اینکه قو در راه شیری واقع است،پر از ستارگان متغیر (ستارگانی که قدرشان تقییر می کند) است.

اجرام زیادی نیز در این صورت فلکی قرار دارد.سحابی آمریکای شمالی (که از نظر شکل شبیه قاره آمریکا است) نیز در این صورت فلکی قرار دارد و خیلی تاریک است.برای رویت این سحابی به یک تلسکوپ نیاز است که دهانه آن از 16 اینچ بزرگتر باشد.

 

اجرام عمقی آسمان در صورت فلکی دجاجه :

 M39که یک خوشه باز با قدر 4.6 است و با زمین،800 سال نوری فاصله دارد و شامل 25 ستاره می باشد که در محوطه ای به قطر 30 دقیقه قوسی است.

M29 که دارای قدر 6.4 است و طبق کاتالوگ مسیه،یک خوشه باز ستاره ای به شمار می رود.

 NGC6871  که خوشه ای باز با قدر 5 و دارای 60 ستاره است.این خوشه منطقه ای به قطر 13 دقیقه قوسی را اشغال کرده و به فاصله 4000 سال نوری از زمین واقع شده است.

سحابی تور پرده (NGC6960/92/95) باقیمانده وسیع یک ابر نواختر بزرگ است که در جنوب ستاره اپسیلون قو واقع شده است.

در پایان درباره 2 ستاره اصلی دجاجه توضیح بیشتری می دهم.

همانطوری که گفتم آلفای این صورت فلکی دنب است که در عربی معنای دم را می دهد.بسیار نورانی و یک ستاره ابر غول از نوع (A2Ia) است که با ما 1800 سال نوری فاصله دارد و قدر ظاهری آن 1.2 است.

ستاره β یک دو تایی زیبا به نام منقار دجاجه است و فاصله اش با زمین 390 سال نوری می باشد.منقار دجاجه با چشم غیر مسلّح همانند یک ستاره تکی با قدر 3.1 به نظر می رسد در حالی که با یک تلسکوپ کوچک،می توان آن را که به رنگ طلایی از نوع K3III می باشد،به اتّفاق همدم آبی ضعیفش که طیف B9V دارد،مشاهده کرد.جدایی β با همدمش 34 دقیقه است.

 

ترجمه و گرد آوری از امین اسعدی

منابع

سایت ستاره شناسی امروز www.astronomytoday.com

کتاب  صورت های فلکی اثر دکتر گری مکلر،دکتر مارک چارترند و ویل تیریون، ترجمه مهندس احمد دالکی

کتاب اطلس آسمان شب تالیف ویل تیریون،ترجمه و اقتباس از حسن علیزاده غریب

کتاب شناخت مقدماتی ستارگان ترجمه و اقتباس از توفیق حیدر زاده